vệc thu thập thêm 1 bản của Đại học sĩ Nguyễn Bính có thể làm 1 tư liệu để xem xét vấn đề " sự phát triển tình tiết của 1 câu chuyện trong quá trình phát triển của văn hóa dân tộc", xa hơn 1 chút là " quá trình tiếp thu, giao lưu văn hóa nước khác", chứ vội vàng nhét những chi tiết này vào bản Thánh Gióng cổ truyền là vô cùng nguy hại.
Tôi nói ko đâu xa, bản Tấm Cám với cái chi tiết Tấm trả thù Cám mà ta đọc hiện nay nó là 1 kết quả của sự chắp nối lộn xộn như thế.
1 số chi tiết cổ nữa mà motip Tấm Cám nhiều nơi cùng chung có là:
Nếu truyện là mẹ ghẻ con chồng - con cá bống ( hay bò/ trái cây/...) của Tấm thực chất là mẹ Tấm đầu thai, kết cục đều bị mẹ con cám ăn.
Nếu truyện là mẹ con, chị em ruột sinh đôi ( có kiểu motip này) - phải bỏ vụ cá bống nhưng thay bằng vụ bắt để phân xử ai chị ai em.
- Tấm bị giết bằng cách giội nước sôi, hoặc dội nước sôi rồi băm xác đem giấu, sau đó hóa kiếp liên tục
Bản Tấm Cám vốn chỉ có 2 loại kết thúc:
1 - cái chết Cám tự chuốc lấy khi vô tình bắt chước theo Tấm ( Cám ngày trước giết Tấm bằng cách giội nước sôi, nay thấy Tấm đẹp, nghĩ rằng Tấm dội nước sôi nên mới thế, thế là làm thử và... ở các bản Miến Điện, Tây Nguyên mà theo ending này, Cám có thể tự dội nước chỉ vì nghe 1 cô hàng nước vu vơ nào đó mách lẻo hay hài hước hơn là Tấm Cám thật lòng... tắm trắng cho nhau.). Thường là Cám hỏi " sao chị trắng thế", Tấm thật thà trả lời " chị bị em dội nước hôm đó nên trắng". Cám làm theo, chết. Ending này chỉ xuất hiện khi Tấm Cám là chị em ruột, nó góp phần nhấn mạnh chi tiết Tấm Cám là chị em sinh đôi, Cám muốn trắng như Tấm để tiếp tục chơi trò đánh tráo.
2 - cái chết bị làm mắm do vua hoặc thần thánh trừng trị ( Những bản theo ending này, cám luôn luôn bị giết 1 cách cố ý bởi 1 ai đó ngoài Tấm, VD như bản của Ý là bị vua làm mắm, Indonesia là bị kiếm thần chém và vua lệnh làm mắm, bản của Cam là bị cá sấu đớp,...), cái này thường là ending của hướng dì ghẻ con chồng.
Nhưng bản Tấm Cám cổ nhất hiện nay còn lưu lại là do 1 người Pháp sưu tầm ở Mỹ Tho, nó chắp vá lộn xộn những chi tiết thuộc nhiều motip trong các version Tấm Cám khác nhau kia. Nó ghi Tấm Cám là chị em ruột mà lại có vụ cá Bống, Nó đã cho Tấm Cám tắm trắng với nhau vô tình là Cám chết ( bản này rõ ràng có ghi câu đối thoại " Cám hỏi " sao chị trắng thế", Tấm thật thà trả lời " chị bị em dội nước hôm đó nên trắng". Cám làm theo, chết." miêu tả cái chết của Cám ch3i là tai nạn.) nhưng lại nhét thêm cái ending làm mắm bên kia vào nữa, thay người làm mắm là Tám. Nguyên nhân tình trạng này có thể là do ông người Pháp ấy hỏi chuyện 1 lúc mấy người Việt/ Chăm/ Cam/ Hán,... mỗi người đều kể Tấm Cám của dân tộc mình rồi ông ta thu thập hết, cứ tưởng mình đang nghe 1 câu chuyện ( thực ra là nhiều câu chuyện có motip na ná nhau) rồi trộn luôn vào nhau mà ko biết.
Vài chục năm sau, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan ko biết, cứ lấy câu chuyện vốn đã bị chắp vá lộn xộn ko còn trật tự lẫn logic này, cố thêm thắt, bỏ " chị em ruột" thay bằng " mẹ ghẻ", xóa " Cám giội nước sôi giết Tấm", thay đoạn đối thoại phần tai nạn cái chết của Cám thành " Tấm trả lời " có muốn trắng để chị giúp cho" rồi giữ luôn cái ending làm mắm bởi tay Tấm ---- > 2 cái ending bị trộn lại + Vũ Ngọc Phan xào nấu = ending trả thù có 1 không 2 trong lịch sử truyện Tro Bếp của nhân loại. Đó cũng là truyện duy nhất gọi là cổ tích mà lại có chi tiết có vẻ như là nhân vật có phát triển tâm lý ( Tấm đầu hiền sau ác).
Và cho đến giờ trường lớp còn cự nhau trên cái bản chắp vá loạn xạ ngầu như cái đồ tô màu ấy 1 câu hỏi ngớ ngẩn " Tấm có ác quá ko" ( hỏi thế cũng như ko, bởi đó là kết quả của sự sai sót trong thu thập, biên tập 1 cách vô tình. Dẫu nó trông giống cái gì đi nữa thì nó vẫn là cái đồ tô màu ko ý nghĩa mà thôi.).
Nếu ko thận trọng về vụ Thánh Gióng, tôi lo rằng tương lai ta sẽ có thêm 1 vết xe đổ liền sau vụ Tấm Cám.